Windows XP to system desktopowy (zorientowany na stacje robocze) wydany przez Microsoft w październiku 2001 roku, który okazał się jednym z największych sukcesów firmy obok Windows 95. Główną przyczyną tego faktu było zaadoptowanie solidnej i sprawdzonej architektury NT znanej wcześniej chociażby z Windows 2000 do potrzeb użytkowników domowych i wyparcie w ten sposób opartego na jądrze DOS systemu Windows 98 i Millenium Edition.
Po przeczekaniu przejściowych problemów z kompatybilnością sporej części aplikacji (zwłaszcza domowych oraz starszych gier) i wydaniu nowych sterowników Windows XP szybko przewyższył pod względem stabilności swoich poprzedników. Po 10 latach od premiery nadal jest najpopularniejszym desktopowym systemem Windows na świecie – zarówno wśród użytkowników domowych, jak i w środowiskach biurowych.
Najważniejsze nowości
Windows XP już na pierwszy rzut oka wyróżniał się od poprzednich systemów zupełnie nowym interfejsem graficznym opartym o utrzymaną w niebieskiej tonacji kompozycję Luna. Oprócz tego przebudowano kompletnie interfejs użytkownika, zaczynając od menu Start na nawigacji po folderach kończąc. Poprawiono także czas uruchamiania systemu oraz dodano nowy ekran logowania umożliwiający szybkie przełączanie użytkowników i logowanie kilku osób naraz (z uruchomionymi programami). Pod maską znacznie ulepszono mechanizm obsługi sterowników, które zwykle były powodem wszelkich poważniejszych awarii systemu. W Windows XP we współpracy z usługą Przywracanie systemu łatwo można było cofnąć instalację wadliwego sterownika i zastąpić go poprzednim.
Kilka wersji do wyboru
Windows XP początkowo został wydany w dwóch edycjach funkcjonalnych (tzw . wersjach SKU). Najczęściej wybieraną i jednocześnie najtańszą edycją była wersja Home, którą zadedykowano użytkownikom domowym. Windows XP Home był też najczęściej przeinstalowanym systemem w wersji OEM w przypadku nowych komputerów. Druga edycja nosiła nazwę Professional i skierowana była do użytkowników biznesowych, firm oraz osób zaawansowanych, którym nie wystarczała funkcjonalność wersji Home. Windows XP Professional w stosunku do Home oferował między innymi obsługę dwóch fizycznych procesorów (choć dwurdzeniowe procesory obsługiwane są bez problemu i z pełną wydajnością także na wersji Home), opcję przyłączenia do domeny Active Directory zarządzanej przez Windows Server, szereg funkcji sieciowych (pliki trybu offline, Pulpit zdalny itd.), większe zabezpieczenia (listy kontroli dostępu ACL, szyfrowanie EFS) oraz dodatkowe narzędzia do zarządzania i diagnostyczne.
W późniejszym okresie pojawiły się dodatkowe edycje Windows XP przeznaczone do konkretnych zastosowań lub działające na specjalnym sprzęcie. Mowa tu o edycji Tablet PC skierowanej do użytku na komputerach typu Tablet PC (lekkich notebooków na ogół pozbawionych klawiatury, obsługiwanych poprzez ekran dotykowy z rozpoznawaniem pisma odręcznego) oraz Media Center – specjalnej edycji z rozbudowaną aplikacją do odtwarzania filmów, obrazów, telewizji i radia z aspiracjami do wyparcia domowych odtwarzaczy wideo i DVD. Następnie wydano także edycję Windows XP Professional przeznaczoną dla komputerów z 64-bitową architekturą procesora (zarówno bazującą na technologii Intel Itanium jak i x64). Wreszcie edycja Windows XP Starter została wydana na rynkach w krajach rozwijających się i jest mocno okrojoną wersją systemu Windows XP, choć przy tym w porównaniu do innych edycji bardzo tanią. Istnieją także wariacje poszczególnych edycji z dodatkowym oznaczeniem N (to wydane tylko na terenie Unii Europejskiej i Korei Południowej wersje Windows XP pozbawione odtwarzacza Windows Media Player i/lub komunikatora Windows Messenger) oraz K/KN (wydawane w Korei Południowej na polecenie lokalnych regulatorów antymonopolowych z linkami ułatwiającymi dostęp do odtwarzaczy i komunikatorów firm trzecich).
Przełomowe dodatki Service Pack
Windows XP doczekał się trzech zbiorczych pakietów serwisowych (Service Pack) – pierwszy wydany został we wrześniu 2002 i wniósł m.in. obsługę USB 2.0 oraz umożliwił łatwiejsze wyłączenie niektórych komponentów takich jak Windows Media Player czy Windows Messenger. Dodano również wsparcie dla dużych dysków oraz domyślnie włączono obsługę Serial ATA. Service Pack 2 wydany w sierpniu 2004 to rewolucja w zakresie bezpieczeństwa. Najważniejszymi zmianami były unowocześniony i włączony domyślnie firewall, usprawnienia zabezpieczeń w Internet Explorer, ale także natywna obsługa Bluetooth czy poprawione łączenie z sieciami bezprzewodowymi. Service Pack 3 wydany w maju 2008 roku to już raczej tylko zbiór poprawek i aktualizacji, ale nie tylko - pojawił się na przykład znany z Windows Vista czy Windows 7 mechanizm aktywacji umożliwiający pominięcie podawania klucza podczas instalacji i uzupełnienie go później.
Opinie i krytyka
Windows XP pomimo rewolucji jaką wprowadził często jest mocno krytykowany. Głównym obszarem krytyki jest poziom zabezpieczeń jako skutek uboczny masowego wprowadzenia jądra NT do środowiska domowego. Bardzo często użytkownicy domowi nie mający pojęcia o poprawnych zabezpieczeniach pracują na kontach administracyjnych. Źle wyglądała również sprawa z zaporą połączenia internetowego (oznaczona skrótem ICF), która w Windows XP nie dość, że była bardzo kiepskiej jakości, to jeszcze nie była włączana domyślnie. Sytuację tę poprawił dopiero Service Pack 2, w którym pojawiła się zupełnie nowa zapora (Windows Firewall), która mimo wszystko nie spełnia swoich zadań do samego końca – nie monitoruje ruchu wychodzącego. Na tę funkcję użytkownicy musieli czekać aż do wydania Windows Vista.
Krytyce poddany został także nowy interfejs. Przy tej okazji użytkownicy skarżyli się na spadek wydajności, zwłaszcza na słabszych komputerach. Ogromne problemy Windows XP sprawiał także w kwestii kompatybilności ze starszymi aplikacjami, zwłaszcza pisanymi dla środowisk DOS/Windows 9x. Wreszcie z dużym niezadowoleniem spotkał się nowy wymóg aktywacji systemu on-line lub telefonicznie w ciągu 14 dni po instalacji. Krok ten miał przyczynić się do obniżenia skali piractwa, jednak jeszcze kilkanaście dni przed premierą w Internecie pojawił się specjalny klucz produktu umożliwiający obejście aktywacji po instalacji systemu ze specjalnego nośnika, teoretycznie dostępnego tylko dla posiadaczy licencji grupowych. Pomimo sukcesywnego blokowania skompromitowanych kluczy przez Microsoft i późniejszego wprowadzenia usługi Windows Genuine Advantage mającej za zadanie na bieżąco kontrolować legalność systemu cel nie został osiągnięty – piraci praktycznie nie odczuli nowych zabezpieczeń, istnieją zaś udokumentowane przypadki rozpoznania legalnego systemu jako pirackiego, co przysporzyło wiele problemów prawowitym użytkownikom.