wideo (strona 8 z 25)

Budujemy bezgłośne HTPC, które odtwarza materiały HEVC 4K 10-Bit

Budujemy bezgłośne HTPC, które odtwarza materiały HEVC 4K 10-Bit

Z myślą złożenia bezgłośnego HTPC nosiliśmy się już jakiś czas. Niestety, zawsze coś stawało na drodze do sukcesu: albo pobór prądu za duży, albo cena „z kosmosu”, albo brak sprzętowego wsparcia dla materiałów HEVC (10-bit). W prostych słowach: brak odpowiedniego sprzętu. Hardware po prostu był za słaby – albo nasze oczekiwania za duże. Jakiś czas temu sytuacja zmieniła się diametralnie. Zachęcamy do obejrzenia materiału wideo, gdzie pokazujemy jak udało nam się zbudować HTPC, które jest energooszczędne, bezgłośne, nie zrujnuje domowego budżetu i odtwarza 10-bitowe wideo HEVC 4K.[wppl=2015977][img=htpc_amd]Podzespoły Kluczem do sukcesu okazała się platforma Kaby Lake, a konkretnie procesor Pentium G4560T. To „T” na końcu jest istotne zwłaszcza w perspektywie składania bezgłośnego media center. Mniejsze TDP (35W) w stosunku do „pełnego” Pentiuma G4560 (54W) oznaczało, że bez większego problemu mogliśmy nabyć pasywne chłodzenie.[img=g4560t]Procesor wykonany jest w litografii 14 nm, ma 2 rdzenie, 4 wątki, taktowanie 2,9 GHz, 3 MB pamięci cache L3, TDP na poziomie 35W, a maksymalna temperatura pracy to 92°C.[img=kabylake]Wybór chłodzenia nie był wielki: NoFan Cr95C oraz Arctic Alpine 11, a jeśli do tego dodamy metki z ceną, (pierwsze ~500zł, drugie 45zł), to nie był też trudny. Wybraliśmy chłodzenie Alpine 11. Jak podaje producent, radiator powinien wystarczyć dla CPU Intela o TDP do 47 W, zatem wybierając Pentiuma G4560T zmieścimy się w zakresie.[img=Alpine_11]W Internecie można jednak znaleźć informacje od użytkowników, którzy pasywnie chłodzą G4560 bez „T” na końcu i wszystko działa jak należy. Tutaj warto mieć na uwadze, że składając HTPC z procesorem z rodziny Kaby Lake, to sam procesor będzie się raczej nudził (utylizację CPU możecie zaobserwować w naszym materiale).[img=listacpu]Skoro Kaby Lake, to wiadomo, że za grafikę będzie u nas odpowiadać któraś wersja HD Graphics z serii 600, a jako iż finalna cena ma dla nas znaczenie i nie chcemy przepłacać za moc, której i tak nie wykorzystamy, skupiliśmy się na układzie HD Graphics 610.[img=610]Mając już CPU i chłodzenie, pora rozejrzeć się za… obudową. Tak, za obudową. Radzimy już teraz podjąć decyzję odnośnie tego jak wielka ma to być obudowa, ile dysków wejdzie do środka, czy napęd optyczny jest konieczny, itd. Wybierając obudowę, najważniejszą decyzją jaka trzeba podjąć jest format płyty głównej. W praktyce możemy zawęzić wybór do dwóch formatów: mini-ITX (mniejszy) oraz microATX (większy).Wybór formatu zdeterminuje większą część innych wyborów, np. obudowy które zmieszczą do środka jedynie płytę mini-ITX nie pozwolą na wsadzenie do środka większej liczby dysków twardych, itd.[img=silver1]My zdecydowaliśmy się na obudowę, która zmieści do środka płytę microATX. Ogólnie wybór obudowy to indywidualna kwestia każdego z Was, gusta i wystrój wnętrza, gdzie HTPC będzie rezydowało, będą tutaj miały decydujący głos.[img=kolink1]Składając zestaw braliśmy cały czas pod uwagę cenę końcową, a ceny obudów do HTPC potrafią zwalić z nóg. Finalnie zdecydowaliśmy się na obudowę marki Kolink, model Satellite. Kosztowała nas 147 zł (bez zasilacza). Satellite zmieści płytę microATX, 2 dyski 3,5”, 2 dyski 2,5”, posiada USB 3.0 na froncie i pozwoli na osadzenie dwuslotowej karty graficzne (której jednak nie mamy zamiaru na chwilę obecną używać).[img=kolink2]Płyty głównej nie szukaliśmy długo. Od jakiegoś czasu bawimy się mobo od Asrocka, konkretnie H110M-DGS. Ostatnie trzy litery są problematyczne, oznaczają m.in. że płyta nie posiada HDMI. Szczęśliwie Asrock produkuje model H110M-HDV, gdzie HDMI jest dostępne. Cena to 205 zł. Odpowiednik w formacie mini-ITX (ASRock H110M-ITX) kosztowałby nas o 50 zł więcej.[img=asrockh110a]Ciekawostka: format microATX pojawił się na półkach sklepowych już w 1996 roku.[img=H110M-ITX(L3)]Płyta którą wybraliśmy, czyli Asrock H110M-HDV w rewizji 3.0, posiada 4 złącza SATA, dwa sloty na pamięć DDR4 (max 32GB), obsłuży procesor z rodziny Kaby Lake, mamy tutaj chłodzenie na sekcji zasilania, złącze na kartę graficzną PCIexpress x16, jest też jedno krótkie złącze PCIe, do dyspozycji są 4 porty USB 3.0 i 6 USB w standardzie 2.0.RAM jaki znalazł się w zestawie to GoodRam Iridium 4GB DDR4. Pamięć przystępna cenowo – 168 zł i już z radiatorem. Warto mieć na uwadze że 4 GB powinno wystarczyć każdemu, zresztą mniejsze pamięci DDR4 są niedostępne.[img=irdm1]Dyskiem systemowym będzie u nas SSD o pojemności 32 GB, to niewiele, ale wystarczająco, aby szybko odpalić system operacyjny. Kwestia dyskowa jest u nas bardziej wizerunkowa, aniżeli konieczna. Zależało nam na pokazaniu jak wyglądać będzie maksymalnie obsadzona dyskami obudowa. System operacyjny może przecież startować z wydzielonej partycji dysku na multimedia – miejcie to na uwadze. [img=hdds]Decydując się na dysk SSD o pojemności 32 GB trzeba liczyć się z wydatkiem 147 zł, co w porównaniu z ceną za dysk SSD 120 GB (213 zł) wygląda słabo, ale większa pojemność po prostu nie będzie nam potrzebna. Cena pojemnego dysku talerzowego na multimedia jest oczywiście ruchoma, wszystko zależy od pojemności, nie liczymy zatem ceny dysków na dane do ceny końcowej. Część z Was może również nie potrzebować dysku na multimedia, te mogą się znajdować na NAS-ie.[img=ssd1]Kwestię zasilacza odkładamy już dość długo. Pora zmierzyć się z tym zagadnieniem. Nie użyjemy standardowego zasilacza ATX, nie użyjemy również pasywnego zasilacza ATX (ich ceny są po prostu absurdalne, a i moc za duża jak na nasze potrzeby). Wykorzystamy urządzenie, które umownie nazywamy Pico.Istnieje wiele firm produkujących Pico, pod różnymi nazwami, np. Pico PSU, Pico ATX (pisane razem i oddzielnie), do tego dochodzą wariacje z myślnikiem w środku (Pico-PSU, Pico-ATX). W wielkim skrócie myślowym: Pico to konwerter, pozwalający zasilić płytę główną zasilaczem od laptopa (podkreślmy to jeszcze raz „w wielkim skrócie myślowym”).[img=pico1a]Nasz model to X1-ATX-180W, a producentem jest Pico-Box. Za urządzenie zapłaciliśmy 100 zł, ale musimy podkreślić, że trudno znaleźć ten egzemplarz w polskim Internecie. Nam jednak udało się znaleźć sztukę na Allegro, bo próżno szukać takiego modelu w sklepie. Dobrą opcją jest Aliexpress. Nasz model, ale w nowszej rewizji można tam znaleźć za około 90 zł z darmową wysyłką (link na dole).[img=pico_obu1]Instalacja Pico w obudowie była bezproblemowa. Trytkami przymocowaliśmy gadżet do przedniej ścianki obudowy, a wtyczkę zasilania osadziliśmy w jednym z otworów wylotowych, choć musieliśmy poświęcić chwilę na jego powiększenie.[img=pico_ubu2][join][img=pico_ubu3]Niestety to nie koniec zakupów związanych z kwestią zasilania – to dopiero połowa. Pico trzeba przecież zasilić odpowiednio mocnym zasilaczem z odpowiednią wtyczką – to drugie okazało się zdecydowanie większym wyzwaniem. W końcu znaleźliśmy zasilacz o odpowiednich parametrach: 12V, 12,5A, 150W i z odpowiednią wtyczką 5,5mm. Za zasilacz zapłaciliśmy 119zł (link na dole).[img=zasila]Za kwotę Pico + zasilacz (~219 zł) bez problemu nabyć można markowy zasilacz z dużym wentylatorem, który charakteryzuje się cichą pracą - i niech to będzie wskazówka dla tych z Was, którzy nie chcą składać aż tak ekstremalnie cichego media center. Na dole znajduje się link do koszyka gdzie znajdziecie części do zbudowania tego HTPC z normalnym zasilaczem ATX.[img=zasilb1]Czy Pico wystarczy? Sprawdźmy na przykładzie dysku Toshiba P300 HDWD130 2TB w wersji 7200 RPM – nie będzie to odkrywcze, ale dla porządku: dyski z mniejszym parametrem RPM są bardziej energooszczędne i np. Toshiba posiada w ofercie takowy odpowiednik, to model HDWA130 – 5700 RPM. Nie ułatwiajmy sobie jednak zadania, zakładamy że w media center będą dwa dyski 3,5" Tosbiby 7200 RPM (P300 HDWD130).[img=7200][join][img=5400]Etykieta dysku głosi: 5V 430mA, 12V 740mA. To oznacza, że dysk pobiera 0,43A z linii 5V oraz 0,74A z linii 12V, co daje razem 12,58W (3,7W + 8,88W). Konfrontując te dane ze specyfikacją Pico ATX X1-180W (tabelka poniżej), jasno widać, że dwa dyski nie będą problemem dla zasilacza, cztery dyski również (tyle maksymalnie można podpiąć do płyty głównej Asrocka H110M-HDV). Jest jeszcze spory zapas na pozostałe komponenty: CPU, płytę główną oraz RAM.[img=tab1]Trudno też wyobrazić sobie sytuację, w której wszystkie dyski HTPC będą stale maksymalnie obciążone. OK, nie jest trudno sobie to wyobrazić, wystarczy że media center będzie rozgłaszane w domowej sieci dla pozostałych mieszkańców i kilka osób odtwarzać będzie materiały, które kosmicznym zbiegiem okoliczności znajdować się będą na różnych dyskach w HTPC.[img=p_wym]Tyle teorii, a jak z praktyką? Pico X1 w wariancie 180W to aż nadto co potrzebujemy do zasilenia naszej konfiguracji, na którą składają się wymienione już podzespoły bazowe + 2 dyski 3,5” (jeden 5400 i jeden 7200), jeden dysk talerzowy 2,5” i jeden dysk SSD. W szczycie (dosłownie przez chwile), podczas odpalania maszynki zaobserwowaliśmy niecałe 40W. Podczas oglądania materiału 1920×1080 (H264) w szczycie watomierz pokazał 30W. Podczas oglądania materiału 4K (10 bit, HEVC) widzimy max 33W.[img=wat]CenaIle przyjdzie nam zapłacić za cały zestaw? Hmm... W przypadku HTPC cena jest wyjątkowo płynna, co wynika głównie z jednego czynnika: dysku na multimedia. U nas dochodzi jeszcze kwestia zasilacza. Pico z pewnością nie jest najtańszą opcją, zwłaszcza że zasilacz jaki potrzebujemy to raczej coś skromnego – 250W max (gdyby słabsze zasilacze były bardziej dostępne, to nawet coś słabszego).[img=cena1]Za około 1251 zł można wejść w posiadanie zestawu z wariantem Pico + dysk SSD 32GB. Jeśli natomiast zdecydujemy się pogrzebać w konfiguracji, to z ceny tej możliwe jest ukrojenie sporego kawałka. Jeśli zastosujemy zwykły zasilacz ATX, np. Fortron 250W z serii 60HHN, to cena spadnie do 1133 zł, jeśli do tego zrezygnujemy z dysku SSD (system startował będzie z wydzielonej partycji dysku na multimedia), to cena spadnie do 986 zł + cena wybranego dysku. Warto też rozważyć kupno dysku SSD 32GB na chińskiej platformie handlowej (koszt ~71zł).[img=cena2][join][img=cena3]Druzgocąco wypada porównanie takiej maszynki z tanim chińskim "mediaboxem". Porównywalne (pod względem możliwości odtwarzania wideo) urządzenie można zdobyć, za niespełna 200 zł, np. MINI M8S PRO. Jak czytamy w opisie, ta przystawka telewizyjna (set top box) działa pod systemem Android i radzi sobie z materiałami HEVC, 4K, 10-bit. Oczywiście do takiego gadżetu nie wsadzimy już dysków, więc jest to raczej opcja dla osób posiadających NAS-y.[img=settopbox]Jakie są zatem korzyści większego i droższego HTPC na platformie x86? W dużej mierze musicie sobie na to pytanie odpowiedzieć sami, bo w dużej mierze zależy to od Waszych potrzeb i możliwe, że w Waszym przypadku korzyści brak. Dla przykładu, na większym HTPC bez problemu podepniemy napęd optyczny (nie każdy będzie chciał), bez trudu dodamy funkcjonalność streamowania gier (nie każdy gra), dodamy duże dyski twarde (nie każdy ma taką potrzebę, bo ma NAS-a), a jak już dojdziemy do wniosku, że HTPC nie jest nam potrzebne, niewielkim nakładem przerobimy media center w pełnoprawnego peceta (yyy... nie każdy potrzebuje kolejnego peceta?). Jeśli jednak nie widzicie korzyści HTPC na platformie x86 - koniecznie weźcie udział w sondzie na dole tego materiału, jesteśmy bardzo ciekawi wyników.Przejdźmy do kwestii systemu operacyjnego. Wybraliśmy…LibreELEC, czyli Linux + KodiCena systemu to jak zapewne się domyślacie – 0 zł. Płacenie za Windowsa w naszej sytuacji nie jest najlepszym pomysłem, za jego cenę można przecież nabyć pojemny dysk na multimedia. LibreELEC jest wolne (Libre), darmowe, proste w instalacji/konfiguracji i jest cały czas rozwijane. [img=kodi17]Przygotowaliśmy poradnik z instalacją LibreELEC wraz z pierwszymi krokami dla tych z Was, którzy zaczynają swoją przygodę z Kodi.[yt=https://www.youtube.com/watch?v=XFkql0FO56g]Zachęcamy też do sprawdzenia naszego przewodnika po Kodi, znajdziecie tam informacje jak w pełni wykorzystać możliwości Kodi.MożliwościJak w praktyce spisuje się nasze HTPC? Podsumowując jednym słowem: świetnie. Odtwarzacz Kodi fenomenalnie radzi sobie z multimediami w połączeniu z procesorem z rodziny Kaby Lake. Zacznijmy jednak od testu Cinebench R15, wynik G4560T to 314 punktów. Dla porównania model G4560 uzyskuje w tym teście 377 punktów. Przejdźmy do zadań, do których maszynka została stworzona.[img=cine1]Wszystkie testowane klipy odtwarzały się płynnie, a sprawdziliśmy min. materiały H.264 poniżej Full HD – zero problemu, materiały Full HD w H.264 również odtwarzały się płynnie, podobnie jak i materiały 4K w H.264. Przejdźmy szybko do H.265 8-bit: klipy 1920×1080 @30 FPS nie stanowią żadnego wyzwania dla tej maszynki, tak samo materiały @60 FPS.Przechodzimy do 4K w H.265: materiał @24 FPS odtwarzał się płynnie, a jak wygląda sytuacja z materiałami 4K @60 FPS? Nasza maszynka poradziła sobie i z nimi.[img=htpc_1a]Najcięższym testem miał być plik zakodowany w H.265, o następujących parametrach: 10-bitów, rozdzielczość 4K, 60 FPS. Skonstruowane przez nas media center radzi sobie i z tym zadaniem.[img=hevctest]Rpi też jest bezgłośne i w dodatku tańszePewnie, Raspberry Pi w wersji trzeciej świetnie spisuje się jako malutkie media center, do tego jest energooszczędne i przede wszystkim tanie. Diament jednak ma skazy. O 4K w HEVC możemy zapomnieć, ale ten problem dotyczy raczej niewielkiej grupy potencjalnych użytkowników (no bo kto ogląda materiały H.265 4K?). Poważniejszym problemem może się okazać podpięcie większego magazynu danych, ale i z tym można sobie poradzić, np. trzymając pliki multimedialne na NAS-ie.W dodatku, aby płynnie oglądać materiały H.265 1080p potrzebne jest podkręcenie Maliny, a to niesie ze sobą konieczność zamontowania wydajniejszych radiatorów. Znajdzie się zatem wielu, którzy HTPC na Malinie traktują bardziej w kategorii ciekawostki, aniżeli faktycznego sprzętu do odtwarzania multimediów.[img=rpi3a]Reasumując. Raspberry pi 3 to dobra opcja dla chcących zbudować tanie media center, ale tylko jeśli w ograniczeniach platformy nie widzicie nic, co by was i waszych potrzeb dotyczyło. Komplet Rpi 3 + wszystko co jest potrzebne do odpalenia komputerka to koszt rzędu 260 zł - i tutaj pojawia się problem, bo czy nie lepiej wejść w posiadanie przystawki TV MINI M8S PRO, o której była już mowa? Nie tylko wyjdzie taniej, ale i możliwości wideo większe. Wygląda na to, że media center na Malinie ma sens tylko wtedy, jak już posiadacie Rasperry Pi 3 i nie wiecie co z urządzeniem zrobić. Czy moje stare HTPC można jakoś uratować? Tak!Mając pod ręka stare HTPC, z procesorem Intel Atom 330, 2 GB RAM, na popularnej swego czasu płycie głównej Asus AT3IONT-I, postanowiliśmy sprawdzić czy wymiana, a raczej dostawienie karty graficznej, uratuje to stare media center i czy możliwe będzie odtwarzanie materiałów HEVC 4K (10-bit).[yt=https://www.youtube.com/watch?v=Uzko9ObPbww]Okazuje się że, tak. Dostawienie taniutkiej (~300 zł) i energooszczędnej grafiki GT 1030 sprawiło, że w HTPC tchnięte zostało nowe życie. Materiały H.264 4K nie stanowią już wyzwania, materiały HEVC 1080p również odtwarzają się płynnie, tak jak i HEVC 4K (8-bit) – i to by było na tyle, przynajmniej pod kontrolą Linuksa i w Kodi.Na dzisiaj Kodi nie oferuje sprzętowego wsparcia odtwarzania materiałów HEVC 10-bit na grafice od Nvidii pod Linuxem. Mamy zatem dwie , a w porywach trzy opcje: zainstalować Windowsa – co zresztą pokazaliśmy w nagraniu – i faktycznie, niczym za dotknięciem magicznej różdżki testowy klip H.265 (4K, 10-Bit, 60 FPS) nabrał płynności. Opcja druga to zrezygnować z Kodi na rzecz „zwykłego” playera np. mpv, tutaj konieczne będzie postawienie wybranej dystrybucji (nazwijmy to) desktopowej. Sprawdziliśmy to na linuksowej maszynce z procesorem i7-4770k oraz kartą graficzną GeForce GTX 970, sprzętowe wsparcie dla HEVC 10-bit było obecne. Więcej informacji znajdziecie tutaj.Trzecia opcja to po prostu poczekać, aż twórcy Kodi zabiorą się za dokładniejszą implementację VDPAU, a konkretnie pełną obsługę zestawu funkcji „F” (Feature Set F), w którym zaszyto wsparcie dla zarówno 8-bitowego HEVC-a, jak i 10-bitowego (profile „Main”).[img=linwin]0dB vs 15dBObudowa Kolink Satellite posiada jeden wentylator wyciągający ciepłe powietrze z obudowy, jednak nasze media center miało być bezgłośne – i w chwili obecnej takie jest. Temperatury na CPU są w dopuszczalnych granicach, nawet pod obciążeniem wszystko jest w normie. Szybko zainstalowaliśmy Windowsa 10, odpaliliśmy kilka benchmarków w tym stress test procesora: żadnych niepokojących wskazań, chłodzenie Alpine spisuje się świetnie, a przecież podczas odtwarzania multimediów procesor nie będzie cały czas obciążony w stu procentach. Temperatury w środku obudowy są w normie, nic niepokojącego, nawet po całym dniu odtwarzania testowych materiałów.[img=cool2]Wszystko wskazuje na to, że wiatrak jest kompletnie zbędny, ALE jeśli jesteście w stanie przeboleć praktycznie niesłyszalny wentylator, to na pewno nie najgorszym pomysłem będzie jego podpięcie. Decyzję pozostawiamy Wam.Idealnym scenariuszem byłoby gdyby wiatrak wcale się nie kręcił i zaczynał pracę dopiero po wykryciu przez czujnik na płycie głównej określonej temperatury, niestety jest to niewykonalne. Pomimo wskazania w UEFI, aby wentylator był wyłączony przy określonych progach i tak będzie się kręcił. Lepsze rezultaty uzyskamy wykorzystując czteropinowy wentylator PWM, np. SilentiumPC Sigma Pro 120 mm, który w szczycie osiągać ma hałas na poziomie 15dB. [img=sigma]Wtedy ustawiając natężenie pracy na 0% wiatrak kręci się z prędkością do 500 obrotów na minutę, co jest ekstremalnie małą wartością, no ale 500 RPM to nie 0%. Niestety, nic z tym nie zrobimy. Możemy się jedynie pocieszać, że praca wentylatora przy takich obrotach jest i tak niesłyszalna.PodsumowanieSkonstruowane HTPC spisuje się bardzo dobrze i spełnia wszystkie nasze oczekiwania, bo w zasadzie czego chcieć więcej? 8K? Chyba jeszcze nie. Do głowy przychodzi nam jedna rzecz, która może być pożądana przez audiofilów, mianowicie S/PDIF. Na naszej płycie takiego wyjścia nie ma, ale można temu zaradzić poprzez wsadzenie specjalnej karty dźwiękowej (na płycie mamy jedno małe PCIe).[img=mc]Nie zapominajmy, że takie HTPC może być też całkiem niezłym SteamMachine, a w razie potrzeby, niewiele wysiłku potrzeba, aby uczynić z maszynki pełnoprawnego peceta – ot, dołożyć kostkę z RAM-em, z czasem pomyśleć o grafice w stylu GTX 1030, może nawet GTX 1050. W scenariuszu z mocniejszą grafiką warto zrezygnować z bezgłośnego Pico i osadzić w środku zwykły zasilacz ATX.[img=htpc2]Zakończymy pesymistycznie: czy nie jest tak, że HTPC to dzisiaj relikt przeszłości (pamiętacie jeszcze netbooki?), a jeśli jeszcze tym reliktem nie jest, to czy za moment nie będzie? Przecież multimedia odtwarza dzisiaj „wszystko”, a funkcja smart TV to już nie opcja, a coś co po prostu jest częścią sprzedawanych dzisiaj TV. Dla przykładu, testowany przez nas telewizor LG SJ850V bez problemu radził sobie z odtwarzaniem materiałów HEVC 4K 10-bit. Do tego dochodzi kwestia ceny: wielkie HTPC za ~1000 zł (w zależności od konfiguracji) posiada możliwości malutkiej chińskiej przystawki telewizyjnej za 200 zł. Więc czy składanie HTPC na platformie x86 w 2017 roku ma jeszcze sens? Chętnie poznamy Wasze zdanie:Przydatne linki Koszyk w sklepie Morele.net: HTPC z zasilaczem ATX i SSD Koszyk w sklepie Morele.net: HTPC bez zasilacza z dyskiem SSD Koszyk w sklepie Morele.net: HTPC z zasilaczem ATX bez dysków Nasz artykuł dla zaczynających przygodę z Kodi Wiki Kodi Instalator LibreELEC Ned's fake movie library - testowa biblioteka multimediów dla Kodi Strona produktu Pico X1-ATX-180W (via Web Archive) Tani (~71 zł) dysk SSD 32GB w sklepie GearBest Tania chińska przystawka telewizyjna MINI M8s PRO (HEVC, 4K, 10-bit) Sklep Pico-box na platformie Aliexpress Tania alternatywa dla Pico-X1 o mocy 120W Link do Allegro z ofertą zastosowanego przez nas zasilacza do Pico Karta GT 1030 Pasywna 2-slotowa (Asus GT1030-SL-2G-BRK) w sklepie Morele.net Karta GT 1030 Aktywna 1-slotowa (Zotac ZT-P10300A-10L) w sklepie Morele.net PuTTY
Czy AMD Phenom II X4 955 Black to dzisiaj cały czas dobry procesor?

Czy AMD Phenom II X4 955 Black to dzisiaj cały czas dobry procesor?

Phenom II X4 955 to jeden z tych procesorów, który może się szczycić metką „kultowy”, a że akurat wpadł nam w ręce postanowiliśmy sprawdzić jakie piętno odcisnął na nim czas i czy dzisiaj można na jego podstawie zbudować wydajną jednostkę do grania. Zachęcamy do sprawdzenia załączonego materiału wideo i do dyskusji.Pełna nazwa CPU to AMD Phenom II X4 955 Black Edition, a skrócona specyfikacja procesora wygląda następująco: 4 rdzenie, 4 wątki, bazowa częstotliwość 3200 MHz, 6 MB pamięci L3, TDP na poziomie 125 W, litografia 45 nm. Procesor pojawił się na półkach sklepowych na początku 2009 roku, a jego nazwa kodowa to Deneb. Dzisiaj ten CPU może być Wasz za ~145 zł.[img=cpuz1]Procesor jest raczej z tych „watożernych” i o ile na rachunku za prąd raczej tego nie zauważycie, to nie zmienia to faktu, że jest to wyraźny minus procesora. Cała jednostka testowa pobierała nawet 213 Watów podczas przeglądania Internetu - dla przykładu porównywalna jednostka z porównywalnym (wg. Cinebench) Pentiumem G4560 pobiera w szczycie 70 W podczas przeglądania stron internetowych. Tutaj musimy zaznaczyć, że pobór prądu sprawdzaliśmy na podkręconej jednostce (do 3,7 GHz).[img=cine1]Skoro przy podkręcaniu jesteśmy - Black Edition w nazwie oznacza, że CPU posiada odblokowany mnożnik i patrząc na układ z perspektywy dnia dzisiejszego, warto z tego skorzystać. Ten "darmowy" przyrost mocy jest zauważalny i łatwy do osiągnięcia. Rekordziści wyciskają z tego CPU nawet 6,5 GHz (sic!).[img=deneb]Pecet do grania za 1000-1200 złSpróbujmy zatem odpowiedzieć na pytanie czy Phenom 2 x4 955 Black Edition to dzisiaj dobry procesor z perspektywy gracza. Jednostka testowa prezentuje się następująco: płyta główna Asus M5A99X EVO, chłodzenie CPU w postaci Spartan 3 LT od SilentiumPC, 2 x 4 GB RAM DDR3 1600 MHz, grafika GTX 960 od Inno3D, dokładnie iChill Air Boss X3 Ultra 2 GB.[img=p2ceny_v1b][join][img=p2ceny_v2b]Zupełnie przy okazji zbudowaliśmy komputer do grania za około 1000 zł lub około 1200 zł z części używanych. Dwie rzeczy trzeba mieć na uwadze. Po pierwsze zastosowana przez nas płyta główna nie należy do tanich, bo już za 60 zł można nabyć budżetowy odpowiednik, np. Asrock M3N78D (nasza płyta Asusa pozwoli jednak na upgrade procesora, na coś z serii Bulldozer) - dlatego właśnie taki przedział cenowy. Po drugie, tym razem nie specjalnie przykładaliśmy się do szukania najlepszej okazji, bo części po prostu mieliśmy. Istnieje zatem duża szansa zdobycia tych podzespołów w lepszej cenie.[img=pcmark10a][join][img=pcmark10b]GryyyPeceta sprawdziliśmy w ponad dwudziestu grach, nowszych i starszych. Wszystkie gry odpalaliśmy w rozdzielczości 1920x1080, detale zależne od konkretnej gry, ale zacznijmy od 3D Marka. W teście Firestrike mamy 6166 punktów (na grafice poniżej możecie zobaczyć jak wygląda porównanie z innymi składanymi przez nas zestawami).[img=p23dmark1]Wydajność w grach jest zadowalająca, biorąc pod uwagę cenę całej jednostki, i tak: w CS:GO, detale ustawione na maksymalne i widzimy przedział klatkowy od 100 do 250. Średnia ilość klatek w benchmarku Batman Arkham Knight wynosiła 61, detale ustawione na średnie. Doom pozwolił na ustawienia detali Ultra, przez większą część rozgrywki zamykamy się w przedziale 30 - 60, częściej bliżej dolnej granicy. [img=dl1]W League Of Legends oczywiście wszystkie opcje graficzne na maksa i rezultat w postaci 100 - 200 fps’ów. Ghost Recon Wildlands na średnich w benchmarku trzymał klatki w przedziale 28 - 58. Rise Of The Tomb Raider na wysokich i w geotermalnej dolinie pokazał nam minimum 27 klatek, a w szczycie 45. Overwatch na Epickich detalach graficznych pokazał stabilne 65 - 70 klatek. W Dirt Rally profil graficzny jaki wybraliśmy to Ultra, czyli najwyższy, rezultat to przedział od 50 do 80 klatek. [img=w3a]Battlefield 1 działał z prędkością od 55 do 65 klatek, przy wysokich ustawieniach graficznych. Fallout 4 natomiast, na profilu Uber, stopowany był dopiero przez wbudowanego w grę Vsynk-a na sześćdziesięciu klatkach. W GTA5 ustawiliśmy większość opcji graficznych na maksa i widzimy przedział klatkowy od 60 do 80. Średnia ilość klatek w benchmarku wbudowanym w grę Hitman przy Średnich detalach graficznych to 50. [img=aos11][join][img=aos12]Test graficzny Ashes Of Singularity na ustawieniach „standardowych” pod DX11 oszacował średnią ilość klatek na 26,4. Co ciekawe pod DX12 średnia ilość klatek wyniosła 19,2. W Wiedźmin 3 detale ustawione na Uber minus Nvidia Hairworks i w Novigradzie przedział klatkowy od 30 do 40. Z dala od lokacji procesorowych mamy przedział 35 - 40 klatek.To tylko wycinek testów. W materiale wideo możecie zobaczyć więcej wyników.Mocny stary AMD vs słaby nowy IntelPatrząc na punkty w Cinebench (w wersji R15) można dojść do wniosku, że omawiany Phenom II po OC do 3,7 GHz ma podobną wydajność do Pentiuma G4560, o czym była już mowa. Warto mieć na uwadze, że procesor Pentium padł ofiarą swojej popularności i kosztuje obecnie ~100zł więcej niż w dniu kiedy go testowaliśmy. Mało tego, ten CPU jest dzisiaj w większości sklepów droższy od lepszego G4600, nawet o 50zł. Najniższa ceną jaką znaleźliśmy na G4560 to 319zł, a najniższa cena na używanego Phenoma II X4 955 BE to 145zł.Szczęśliwie, jakiś czas temu składaliśmy zestaw za 1300 zł z części nowych. Sercem zestawu był przywołany już Pentium G4560, a układem graficznym RX550, umówmy się nie jest to najlepsza karta graficzna nawet dla osób z ograniczonym budżetem, co z resztą podkreślaliśmy w materiale, o wiele lepszym wyborem jest GTX 1050, który znalazł się w naszym zestawie za 1400 zł. Po burzy cenowej jaka miała miejsce w ostatnich miesiącach, zestaw ten kosztuje dzisiaj (uwaga!) prawie 1800 zł. Biorąc pod uwagę, że już niedługo w TV zaczną lecieć reklamy Coca-Coli z niedźwiedziem w roli głównej, raczej nie ma co liczyć na spadek cen, wręcz przeciwnie.[yt=https://youtu.be/q8lOs9o1qrc]Porównajmy zatem te dwie jednostki, gdzie zarówno procesory są wydajnościowo zbliżone, jak i układy graficzne.W Pececie za 1400 zł (~1800 zł) większość gier testowaliśmy przy średnich ustawieniach, aby mieć porównanie z innymi wariacjami (PC za: 1300 zł, 1650 zł i 2000 zł). Tylko jedną grę testowaliśmy przy tych samych ustawieniach - The Witness, na obu platformach mamy te same skaczące 100-250 klatek. Ciekawie wyglądają wyniki z benchmarku wbudowanego w grę Total war Warhammer, oszacował on średnią ilość klatek w blaszaku za 1400 zł na 54, co ciekawe przy detalach Wysokich i na mniej wymagającym teście. W drugim scenariuszu mamy nowszy (bardziej wymagający) test, detale Ultra i średnia ilość klatek na poziomie 53.W mocno procesorowym CS:GO układ od AMD zaczyna pokazywać oznaki starości. Przy minimalnych detalach wyciskając "zaledwie" przedział od 150 do 260, natomiast młodszy Pentium + 1050 już przy średnich detalach przebijają ten wynik, dobijając do 300 klatek na sekundę, przez większą część rozgrywki CS:GO utrzymywał ponad 200 klatek (w dołku najniższy wynik to 150 klatek).Phenom II X4 955 Black Edition to cały czas dobry procesor i niewymagający użytkownik na pewno będzie z niego zadowolony. Porównując oba zestawy moglibyśmy powiedzieć, że jest remis, ale… Karta graficzna GTX 960 to właściwie kres opłacalności jeśli mówimy o Phenomie 2, już przy modelu GTX 970 zauważalny był by bottleneck, a Pentium G4560 z kartą GTX 1050 to dopiero rozgrzewka dla tego procesora. Sparowaliśmy już układ od Intela z kartą GTX 1050 TI oraz z układem od AMD - RX 570, wyniki są naprawdę zadowalające, o czym możecie się przekonać oglądając dedykowany materiał:[yt=https://youtu.be/AtrMLLE7XMM]W klipie poniżej możecie sprawdzić jak procesor Phenom II X4 955 radzi sobie w zestawieniu z kartami GTX 960 i GTX 1070. Jak widać, wynik niemal identyczny, a różnica w cenie ogromna. Po prostu nie opłaca się inwestować w lepszy układ graficzny niż coś w okolicy GTX 960. Więcej o bottlenecku, czyli wąskim gardle procesora dowiecie się z naszego materiału.[yt=https://www.youtube.com/watch?v=4ORecRaj8gY]Omawiany Phenom II może być jednak świetną opcją upgrade’u dla tych, którzy posiadają jeszcze w swoich blaszakach dwurdzeniowe Athlony 2. Oczywiście przed zakupem sprawdzić należy czy płyta główna poradzi sobie z procesorem o TDP 125W, np. płyta główna w Fujitsu PRIMERGY MX130 S1 pozwala na zainstalowanie Phenoma II X4, ale o TDP do 95W (czyli np. Phenom II X4 945).Jakie jest wasze zdanie na temat tego kultowego procesora? Może znajdzie się jakiś użytkownik, który na co dzień pracuje na tym CPU, chętnie wysłuchamy opinii. My natomiast zabieramy się za sprawdzenie Intelowego odpowiednika - macie pomysł o jaki procesor chodzi?Zachęcamy też do wzięcia udziału w sondzie:
Wakacyjny projekt – ciąg dalszy: PC za 400 zł do grania w Full HD

Wakacyjny projekt – ciąg dalszy: PC za 400 zł do grania w Full HD

Nie daliśmy odpocząć Optiplexowi 755 marki Dell, którego wykorzystaliśmy jako bazę w pececie za 300zł. Zwiększyliśmy budżet o jednego Jagiełłę, procesor potraktowaliśmy taśmą izolacyjną (BSEL Mod) i w rezultacie uzyskaliśmy maszynkę, która udźwignie każdą (no prawie) grę w Full HD. Jak to możliwe? Przekonacie się oglądając załączone wideo.[wppl=2017117]Złożony przez nas komputer to chyba najtańszy zestaw, który potrafi wyświetlać nawet nowe gry w rozdzielczości 1920×1080 pikseli przy minimum 25 klatkach, ale częściej jest ich więcej i to w większości przypadków przy detalach średnich. Nasz zestaw pokonała tylko jedna gra. Nie, nie był to Battlefield 1 czy Ghost Recon Wildlands, to rodzimy Sniper Ghost Warrior 3, który przy niskich detalach w Full HD spadał z klatkami do kilkunastu, jednak po zmianie rozdzielczości do 720p i podniesieniu detali do średnich mamy przedział 25-50 klatek.[img=PC400_ceny]Zmian w porównaniu z poprzednim zestawem nie ma wiele. Praktycznie cały zwiększony budżet przeznaczyliśmy na kartę graficzną. Dzięki temu z GT 730 lub HD 6770 przesiadamy się na GTX 750 OC (nie TI) z 2 GB pamięci. Inne zmiany to wspomniany mod na procesorze. Dodaliśmy również jeden wentylator wyciągający ciepłe powietrze z obudowy.[img=firestrike400]Podpowiadamy, że Dell Optiplex 755 może być zastąpiony zwykłymi podzespołami i to w podobnej cenie. Bez większego problemu znaleźliśmy części do zbudowania alternatywnej maszynki. Płyta główna to np. Asrock G41M-LE, inne dobre kandydatury to np. Intel DQ965GF lub MSI G31TM-P21. Wszystkie wymienione płyty pozwolą na zainstalowanie 8 GB pamięci, posiadają PCIE na kartę graficzną i są zgodne z procesorami C2Q. Ceny podstawowych wentylatorów na CPU nie przekraczają 10 zł. To, że zasilacz o mocy nawet 400W można nabyć za 20 zł, już pokazaliśmy. Obudowę można znaleźć za darmo, ewentualnie za parę złotych.Nawet procesor można zamienić na inny i to w zbliżonej cenie. Swoistym odpowiednikiem Q6600 jest Xeon X3323, który pochwalić się może niższym TDP niż Q6600, odrobinę większym taktowaniem - 2,5 GHz i w wersji zmodyfikowanej powinien z marszu zadziałać min. na Optiplexie 755, zgodność z innymi płytami sprawdzicie TUTAJ.[img=bf1]BSEL ModNożyczki i taśma izolacyjna – tylko tyle trzeba, aby z procesora Q6600 2,4 GHz (266,66 MHz x 9) zrobić egzemplarz z taktowaniem 3 GHz (333,33 MHz x 9). Czy warto? Pewnie, na załączonej grafice możecie sprawdzić porównanie z innymi procesorami. [img=mod1b][join][img=mod2]Nie wdając się w szczegóły, zabieg polega na zablokowaniu pina w procesorze (w naszym przypadku jednego), co sprawi, że płyta główna zinterpretuje nasz procesor jako jednostkę z FSB 1333 MHz, co da nam w przybliżeniu taktowanie 3 GHz. Więcej informacji na ten temat znajdziecie forum Linus Tech Tips.[img=cine1]Płyta główna w Optiplexie świetnie sobie radzi z tym modem. Posiadacze tych maszynek od lat stosują tą sztuczkę i chyba można powiedzieć, że jest to bezpieczna metoda. Słowem kluczowym jest chyba: ryzyko zawsze istnieje, zwłaszcza w przypadku sprzętu używanego.Windows 7 vs Windows 10Windows 7 ma się świetnie. Aż 38% naszych czytelników cały czas korzysta z tego systemu (drugie miejsce wśród systemów operacyjnych), a ostatnia ankieta dotycząca sprzętu i oprogramowania w platformie Steam pokazuje że ok. 37% użytkowników (W7 64bit - 32,91% + W7 32bit - 4,08%) nie chce migrować na najnowsze Okienka - i co ciekawe Windows 7 rośnie (+0,86% w porównaniu z poprzednim miesiącem).[wppl=2017113]Po namowach od widzów postanowiliśmy sprawdzić, który system jest lepszy dla graczy ze starszym sprzętem. Wyniki możecie sprawdzić w wideo oraz na poniższej grafice. Czy jest tam wyraźny lider? Naszym zdaniem nie. [img=w7w10vs]Testowane gry pod Windows 7 w większości testów osiągnęły lepszy wynik, ale jest to często kosmetyczna różnica. Ten „lepszy” wynik okupiony jest natomiast brakiem możliwości zainstalowania najnowszego API DirectX 12 (chociaż są tacy, którzy twierdzą inaczej) oraz widmem zakończenia wsparcia systemu przez Microsoft (spokojnie, wsparcie potrwa do stycznia 2020 roku).PS. Jeśli macie propozycje mocniejszego zestawu w takim budżecie dajcie nam znam, sprowadzimy części, poskładamy go i zrobimy porównanie.
Ioision Walknbook: czterordzeniowa hybryda z Windows 10 za 800 zł?

Ioision Walknbook: czterordzeniowa hybryda z Windows 10 za 800 zł?

4 rdzenie, 4 wątki, dziesięciocalowy dotykowy ekran o natywnej rozdzielczości 1280x800 z Windowsem 10 i baterią, która pozwoli na pięć godzin pracy i to za skromne 800 zł? W czym tkwi haczyk? Sprawdziliśmy, zachęcam do oglądania.Urządzenie sprowadziliśmy z Chin, konkretnie ze sklepu LightInTheBox – jest to platforma o ugruntowanej pozycji, działa od 2007 roku i co ważne z naszego punktu widzenia, jest dostępna w języku polskim.[img=cine]Na start warto zwrócić uwagę na procesor - Atom Z3735F, te 4 rdzenie/wątki to bardziej slogan marketingowy niż realna moc, wyniki w benchmarku Cinebench są miażdżące dla tej maszynki, a w 3DMarku nie jest wcale lepiej. Pod maską znajdziemy jeszcze 2 GB pamięci RAM typu DDR3 i 32 GB miejsca na dane w postaci dysku eMMC, jest oczywiście slot na kartę MicroSD (do 64 GB).[img=cloudgate]Jest to hybryda kompletna, tzn. w komplecie jest już odczepiana klawiatura slasz touchpad slasz etui slasz stojak. Mamy tutaj zaskakująco dobry materiał, a klawiatura jest wygodna – zwłaszcza jeśli posiadacie mniejszą dłoń. Touchpad jest natomiast zdecydowanie za mały i niewygodny, ale żeby być fair, spory w tym udział ma system Windows i jego super wygodne gesty.To w czym hybryda jest mocna to multimedia. Bez problemu podepniecie ten gadżet do hotelowego czy domowego TV przez port mini HDMI o którym pomyślał producent, na wyjściu mamy 1080p i pomimo skromnych wnętrzności, bez problemu odpalicie filmy nawet w 4K. Niestety Walknbook nie radzi sobie z H265. [img=DSC01737_DxO]Przeglądanie Internetu jest komfortowe, oczywiście do momentu aż 2 GB RAMu przypomni o sobie. Wspomnę jeszcze, że hybryda nie miała problemów z odtwarzaniem filmów na YouTube i spisuje się świetnie jako kolorowy czytnik komiksów.GryCzy na tak skromnej konfiguracji możliwe jest granie? Ciekawość zwyciężyła, zainstalowaliśmy szereg gier i sprawdziliśmy, zachęcam do obejrzenia.[yt=https://www.youtube.com/watch?v=45UE6mK-O9Y]Ioision Walknbook W10 to hybryda dla niewymagających i wcale nie próbuje udawać czegoś innego. Dostajecie skromne podzespoły, ale za niewygórowana cenę, a czy hybryda jest czymś co jest Wam potrzebne? Na to pytanie musicie odpowiedzieć sobie sami.[img=DSC01743_DxO]Przypomnę, że maszynkę dostarczył nam sklep LightInTheBox, link do hybrydy znajduje się TUTAJ.
Krzysztof Fiedor Krzysztof Fiedor
Wakacyjny projekt: składamy PeCeta do grania za... 300 zł

Wakacyjny projekt: składamy PeCeta do grania za... 300 zł

Dziwny to okres, zwykle ceny sprzętu w wakacje są jednymi z najniższych w roku, teraz jednak jest inaczej. Najwyraźniej kryptowaluty sporo namieszały w cennikach nie tylko kart graficznych. Biorąc to pod uwagę oraz to, że sezon ogórkowy w pełni, postanowiliśmy przygotować materiał specjalnie na tą okazję - komputer do grania za 300 zł złożony ponownie z podzespołów używanych. 4 rdzenie, 4 wątki, 8 GB RAM, nawet 2 GB na grafice - jak to możliwe i jakich efektów można się spodziewać? Przekonacie się oglądając nasz materiał.[wppl=2016844]Podstawę naszego zestawu ponownie stanowi gotowy pecet, który później zmodernizowaliśmy. Padło na Dela Optiplexa 755. Z góry założyliśmy sobie, że maszynka musi być wyposażona w czterordzeniowy procesor i posiadać 8GB RAM, co się udało, ale okupione zostało słabszym niż byśmy chcieli układem graficznym (budżet na grafikę jaki przewidzieliśmy to 110 zł, czyli mało, bardzo mało). [img=cenypc300b]Polowanie na kartę graficzną zajęło nam lwią cześć pracy nad tym zestawem i bardzo chętnie wysłuchamy Waszych sugestii. Pamiętajcie tylko, że karta musi być jednoslotowa (ewentualnie pozwalać na "mod" który my zastosowaliśmy w materiale, bo nie każda karta graficzna na to pozwoli, jeśli np. DVI zamiast na jednym będzie na obu śledziach), karta nie może być dłuższa niż około 26 cm i nie może posiadać wielkiego chłodzenia (kondensatory na płycie głównej). Największym stoperem może się jednak okazać zasilacz - 305W o sprawności 80%. W scenariuszu z Radeonem zasilacz w naszej Bazie jest za słaby i konieczna jest jego zamiana.OCZastosowany procesor to dobrze wszystkim znany Core2Quad Q6600, który delikatnie podkręciliśmy. W materiale obiecaliśmy, że podpowiemy jak tego dokonać na płycie głównej z BIOSEM, który nie daje możliwości podkręcenia - i wcale nie mieliśmy na myśli wgrywania zmodowanego BIOSU, a coś o wiele prostszego. Otóż w przypadku Optiplexa 755 możemy posłużyć się programem SetFSB. Zanim jednak odpalicie program, rozkręćcie obudowę i poszukajcie chipu którego ciąg znaków zaczyna się od CV (zdjęcie poniżej), układ znajduje się na końcu slotu na kartę graficzną. Przepiszcie całe oznaczenie, u nas jest to: CV184-2APAG.[img=chip1]Zanim przejdziemy dalej, coś co wydaje się oczywiste, ale i tak musimy to napisać: nie bierzemy odpowiedzialności za uszkodzone podzespoły w wyniku próby podkręcenia procesora. Jeśli nie jesteście pewni swoich możliwości - nie podkręcajcie procesora.[img=cine_bench1]Postraszyliśmy, to idziemy dalej. Kolejny krok to zainstalowanie programu do monitoringu temperatury, np. Real Temp. Instalacja CPU-Z z pewnością nie zaszkodzi. Chcielibyście pewnie wiedzieć czy podkręcenie coś Wam dało - w tym celu instalujemy Cinebench R15. Po instalacji przeprowadzamy test i zapisujemy wynik. Nie zamykamy jeszcze Cinebencha, zamiast tego chowamy go do paska. Odpalamy SetFSB, z listy Clock Generator wybieramy pozycję, którą spisaliśmy z chipu przed chwilą (u nas: CV184-2APAG). Po wybraniu klikamy Get FSB, teraz wyciągamy Cinebench i odpalamy kolejny test procesora, po czym w SetFSB pierwszym suwakiem podbijamy taktowanie, małymi kroczkami i zatwierdzamy ustawienie klikając w Set FSB. Jeśli komputer się zawiesi – znaczy, że podkręcenie jest zbyt duże i trzeba je zmniejszyć. Bezpieczną wartością na start jest 2,7 GHZ - ale traktujcie to tylko jako sugestię. Cały czas należy obserwować wskazania temperatury z programu RealTemp.Aby komputer przy każdym uruchomieniu był już podkręcony, postępujcie zgodnie z instrukcją, która znajduje się TUTAJ.GT 1030 vs RX 550 @ C2Q Q6600W sieci można już znaleźć wiele testów najsłabszych kart od Nvidii i AMD (GT 1030 i RX550) i wszystkie przeprowadzane są na nowiutkich platformach. My, korzystając z okazji posiadania pod ręką peceta za mniej niż licencja na Windows postanowiliśmy sprawdzić czy te słabiutkie grafiki mogą być dobrą inwestycją dla osób posiadających starszy sprzęt, gdzie kupno lepszej grafiki jest albo niemożliwe ze względu na słaby zasilacz, czy też nie opłacalne ze względu na słaby procesor (bottleneck). Wyniki pojedynku zobaczycie w klipie poniżej.[wppl=2016838]Because we can...Poprzednio, grafikę za 3 tysiące upchnęliśmy w komputerze za 500 zł i wreszcie nadarzyła się okazja, aby pobić ten wyczyn.[yt=https://www.youtube.com/watch?v=IKGhFUYZ_hA]GTX 1080 Mini od Zotaca - choć jest najmniejszą konstrukcją z taką mocą, który kosztuje obecnie w zależności od sklepu od 2800 zł do nawet 4000 zł (sic!), nie chciał się zmieścić do naszego Optiplexa. Musieliśmy posłużyć się tzw. riserem.[img=riser]Rezultat? Pewnie się domyślacie...